Η εμπιστοσύνη δεν χάνεται από τη μια μέρα στην άλλη. Διαβρώνεται σταδιακά μέσα από καθυστερήσεις, απογοητεύσεις, υποθέσεις που παραμένουν αναπάντητες και την αίσθηση ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο για όλους.
Στην Κύπρο, αλλά και ευρύτερα στην Ευρώπη, η συζήτηση γύρω από την κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς δεν είναι νέα. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια φαίνεται να αποκτά μεγαλύτερη ένταση. Η αμφισβήτηση αφορά πλέον όχι μόνο τα πολιτικά κόμματα, αλλά και τη δικαιοσύνη, τη δημόσια διοίκηση, ακόμη και την ικανότητα του κράτους να λειτουργήσει ως εγγυητής ισότητας και διαφάνειας.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι απλό: γιατί οι πολίτες δυσπιστούν όλο και περισσότερο;
Όταν η καθυστέρηση μετατρέπεται σε δυσπιστία
Η απονομή δικαιοσύνης αποτελεί έναν από τους βασικότερους πυλώνες εμπιστοσύνης σε ένα κράτος δικαίου. Όταν όμως οι διαδικασίες καθυστερούν για χρόνια ή οι πολίτες θεωρούν ότι οι μηχανισμοί δεν ανταποκρίνονται αποτελεσματικά, η εμπιστοσύνη υποχωρεί.
Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλούνται ευρωπαϊκές αξιολογήσεις, λιγότεροι από τους μισούς πολίτες στην Κύπρο θεωρούν την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης «αρκετά ή πολύ καλή», ποσοστό μειωμένο σε σχέση με προηγούμενα έτη.
Για πολλούς πολίτες, η εμπιστοσύνη δεν εξαρτάται μόνο από το αποτέλεσμα μιας υπόθεσης, αλλά και από το αν αισθάνονται ότι το σύστημα λειτουργεί έγκαιρα, δίκαια και με διαφάνεια.
Η σκιά της διαφθοράς και η αίσθηση άνισης μεταχείρισης
Ακόμη και όταν δεν αποδεικνύονται παρατυπίες, η αντίληψη περί διαφθοράς επηρεάζει βαθιά τη σχέση πολιτών και θεσμών. Η αίσθηση ότι υπάρχουν διαφορετικά μέτρα και σταθμά ή ότι η λογοδοσία είναι επιλεκτική, μπορεί να αποδυναμώσει την εμπιστοσύνη πιο γρήγορα από οποιαδήποτε πολιτική κρίση.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η δυσπιστία δεν περιορίζεται σε πρόσωπα. Επεκτείνεται στους ίδιους τους θεσμούς.
Τα πολιτικά κόμματα αντιμετωπίζουν ίσως τη μεγαλύτερη κρίση αξιοπιστίας
Έρευνες δείχνουν ότι η εμπιστοσύνη προς τα πολιτικά κόμματα παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη για την Κύπρο. Η χώρα καταγράφει ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Αυτό εξηγεί εν μέρει:
- την ενίσχυση μικρότερων σχηματισμών,
- την αυξημένη αποχή,
- την αναζήτηση «αντισυστημικών» επιλογών,
- την ευκολότερη αποδοχή προσώπων που εμφανίζονται εκτός παραδοσιακού πολιτικού χώρου.
Η ψήφος διαμαρτυρίας, άλλωστε, συχνά λειτουργεί ως ψήφος απογοήτευσης.
Όταν χάνεται η εμπιστοσύνη, αλλάζει και η ίδια η δημοκρατία
Η κρίση εμπιστοσύνης δεν είναι απλώς κοινωνικό ή πολιτικό φαινόμενο. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί μια δημοκρατία.
Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι «τίποτα δεν αλλάζει» ή ότι «όλοι είναι ίδιοι», η συμμετοχή μειώνεται και η αποχή αποκτά πολιτική σημασία. Ταυτόχρονα, αυξάνεται ο κίνδυνος ενίσχυσης πιο ακραίων ή απλοποιητικών αφηγήσεων.
Η δυσπιστία, όταν παγιωθεί, δεν επηρεάζει μόνο κυβερνήσεις. Επηρεάζει τη συνοχή μιας κοινωνίας.
Μπορεί να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη;
Η αποκατάσταση εμπιστοσύνης δεν επιτυγχάνεται μέσα από συνθήματα. Απαιτεί συνέπεια, διαφάνεια, λογοδοσία και αποτελεσματικούς θεσμούς. Σε περιόδους κρίσης, ο τρόπος που λειτουργούν οι θεσμοί είναι συχνά εξίσου σημαντικός με το αποτέλεσμα που παράγουν.
Ίσως τελικά το μεγαλύτερο διακύβευμα για τις σύγχρονες δημοκρατίες να μην είναι μόνο η οικονομία ή οι εκλογές, αλλά η δυνατότητα των πολιτών να συνεχίσουν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί λειτουργούν προς όφελος όλων.